Kiedy i w jakich sytuacjach warto wykonać badanie PSA, aby odpowiednio wcześnie zadbać o zdrowie prostaty?

Badanie PSA to proste badanie krwi, które służy do oceny stanu gruczołu krokowego (prostaty) u mężczyzn.  Podwyższony poziom PSA może świadczyć o różnych problemach z prostatą – takich jak jej łagodny przerost, stan zapalny lub nowotwór – dlatego badanie to wykorzystywane jest głównie w profilaktyce i wczesnym wykrywaniu raka prostaty, a także w monitorowaniu zdrowia tego gruczołu.

Badanie PSA nie jest diagnozą samo w sobie, ale ważnym sygnałem, który pomaga lekarzowi zdecydować, czy potrzebna jest dalsza diagnostyka.

Czym dokładnie jest PSA?

PSA (Prostate Specific Antigen) to enzym – glikoproteina – produkowana niemal wyłącznie przez komórki nabłonka gruczołu krokowego. Jego podstawową funkcją jest:

  • rozrzedzanie nasienia,
  • ułatwianie ruchu plemników,
  • utrzymanie prawidłowego środowiska płynu nasiennego.

U zdrowego mężczyzny większość PSA znajduje się w nasieniu, a tylko niewielka część przenika do krwi. Każde zaburzenie struktury prostaty powoduje, że bariera między prostatą a krwiobiegiem staje się bardziej przepuszczalna, a poziom PSA we krwi rośnie.

Dlaczego PSA rośnie? – mechanizm, który warto zrozumieć

Wzrost PSA nie jest specyficzny tylko dla raka. Może wystąpić w wielu sytuacjach, m.in.:

  • łagodny rozrost prostaty – zwiększona objętość gruczołu = więcej PSA
  • zapalenie prostaty – uszkodzenie komórek i zwiększona przepuszczalność
  • nowotwór prostaty – niekontrolowana produkcja PSA
  • mechaniczne drażnienie prostaty (seks, jazda na rowerze, badanie palcem)
  • infekcje dróg moczowych

Dlatego PSA nie jest markerem raka, lecz markerem aktywności i integralności prostaty.

Po co wykonuje się badanie PSA?

1. Profilaktyka raka prostaty

Rak prostaty to:

  • jeden z najczęstszych nowotworów u mężczyzn,
  • choroba, która we wczesnym stadium często nie daje objawów,
  • nowotwór o bardzo zróżnicowanym przebiegu – od łagodnego po agresywny.

PSA może:

  • wykryć chorobę na etapie bezobjawowym,
  • umożliwić leczenie radykalne,
  • znacząco poprawić rokowanie.

2. Diagnostyka objawów z dolnych dróg moczowych

Badanie PSA często wykonuje się przy objawach takich jak:

  • częste oddawanie moczu (szczególnie w nocy),
  • słaby strumień moczu,
  • uczucie niepełnego opróżnienia pęcherza,
  • naglące parcia,
  • ból w kroczu.

3. Monitorowanie leczenia

U pacjentów:

  • po operacji prostaty,
  • po radioterapii,
  • w trakcie hormonoterapii
    PSA jest najważniejszym wskaźnikiem skuteczności leczenia i ewentualnego nawrotu choroby.

Jak często wykonywać badanie PSA?

Profilaktycznie:

  • 50+ lat – co 1–2 lata
  • 40–45 lat – jeśli występuje rak prostaty w rodzinie

Diagnostycznie:

  • zgodnie z zaleceniami lekarza (czasem nawet co 3–6 miesięcy)

Jak się przygotować do badania PSA – bardzo ważna część!

Nieprawidłowe przygotowanie to najczęstsza przyczyna fałszywie podwyższonego PSA.

Minimum 48–72 godziny przed badaniem:

  • brak ejakulacji
  • brak jazdy na rowerze, spinningu, motocykla
  • brak intensywnego treningu
  • zrezygnować ze spożywania alkoholu i palenia papierosów

Minimum 7 dni:

  • po badaniu per rectum
  • po cewnikowaniu pęcherza

Minimum 4–6 tygodni:

  • po ostrym zapaleniu prostaty
  • po zakażeniu dróg moczowych

Badanie najlepiej wykonać rano na czczo i przy stabilnym stanie zdrowia.

Jak wygląda samo badanie?

Badanie PSA polega na standardowym pobraniu krwi żylnej. Samo pobranie trwa zaledwie kilka minut i nie wymaga żadnych specjalnych czynności ze strony pacjenta poza krótkim unieruchomieniem ręki. Badanie jest całkowicie bezpieczne i nie wiąże się z istotnym ryzykiem ani powikłaniami. Po pobraniu krwi może wystąpić jedynie niewielki dyskomfort, krótkotrwałe uczucie ukłucia lub mały siniak w miejscu wkłucia, które ustępują samoistnie. Wynik badania jest zazwyczaj dostępny w ciągu 24 godzin.

Normy PSA 

  • poniżej 40 roku życia do 1.4ng/ml
  • między 40. a 49. rokiem życia do 2,0 ng/ml,
  • między 50. a 59. rokiem życia do 3,1 ng/ml,
  • między 60. a 69. rokiem życia do 4,1 ng/ml,
  • powyżej 70 roku życia do 4,4 ng/ml.

Jeśli wynik całkowitego PSA mieści się w zakresie od 4 do 10 ng/ml, wykonuje się badanie wolnej frakcji antygenu prostaty.

Co zrobić, gdy PSA jest podwyższone?

Podwyższone PSA to początek diagnostyki, nie wyrok.

Typowa ścieżka:

  1. Powtórzenie badania po 4–8 tygodniach
  2. Badanie per rectum
  3. USG lub rezonans prostaty (mpMRI)
  4. Ocena dynamiki PSA
  5. Biopsja lub rezonans  – tylko przy realnych wskazaniach

PSA wolny i PSA całkowity

PSA we krwi występuje w dwóch postaciach: jako PSA całkowity oraz PSA wolny. PSA całkowity obejmuje wszystkie formy PSA krążące we krwi, natomiast PSA wolny to ta część, która nie jest związana z innymi białkami. Zwykle stanowi on od kilku do kilkudziesięciu procent PSA całkowitego.

Oznaczenie PSA wolnego wykonuje się najczęściej wtedy, gdy wynik PSA całkowitego jest podwyższony lub znajduje się na granicy normy. Badanie to pomaga lekarzowi ocenić, czy wzrost PSA ma charakter łagodny, np. związany z przerostem lub zapaleniem prostaty, czy też wiąże się z większym ryzykiem raka prostaty.

Im mniejszy jest udział PSA wolnego w PSA całkowitym, tym większe jest podejrzenie nowotworu. Wyższy odsetek PSA wolnego częściej wskazuje na łagodne przyczyny podwyższonego PSA i pozwala uniknąć niepotrzebnych, bardziej inwazyjnych badań.

PSA a nadrozpoznawalność

Nie każdy nowotwór prostaty wymaga natychmiastowego leczenia ani nie stanowi bezpośredniego zagrożenie dla życia. Część raków prostaty rozwija się bardzo wolno i przez wiele lat może nie powodować żadnych dolegliwości ani skracać długości życia pacjenta.

W takich przypadkach możliwe jest postępowanie polegające na tzw. aktywnej obserwacji. Oznacza to regularne kontrole, badania PSA oraz okresowe badania obrazowe, bez wdrażania od razu leczenia operacyjnego czy onkologicznego. Takie podejście pozwala uniknąć niepotrzebnych działań i ewentualnych skutków ubocznych terapii, zachowując jednocześnie bezpieczeństwo pacjenta.

Dlatego decyzje dotyczące dalszej diagnostyki i leczenia po uzyskaniu wyniku PSA powinny być podejmowane spokojnie, na podstawie wielu informacji, takich jak wiek pacjenta, dynamika wzrostu PSA, wyniki badań dodatkowych oraz ogólny stan zdrowia. Kluczowa jest także rozmowa z lekarzem i wspólne ustalenie najlepszego, indywidualnego planu postępowania.

Zapraszamy do naszego gabinetu na ul. Straconki 57 w Bielsku-Białej do lek. Wojciecha Handzlika w celu konsultacji urologicznej.